Kunst moet schoner

HANS MARIJNISSEN - Trouw, 15/11/2011

Hoewel kunst vooruitstrevend en innovatief zou moeten zijn, loopt de branche als het gaat om het gebruik van duurzame materialen hopeloos achter. Een platform voor ecologische kunst wil erbij helpen.

Neem nu de schedel van Damien Hirst. Een platina afgietsel van een mensenschedel, bezet met 8.601 loepzuivere diamanten. Op het voorhoofd zit een grote, natuurlijk roze, peervormige diamant, de Skull Star. Met een productieprijs van 20 miljoen euro is die uiteindelijk in Londen voor 75 miljoen euro verkocht aan een groep investeerders. Het object 'For The Love Of God' is daarmee het duurste werk van een nog levende kunstenaar.

Zonder een oordeel te vellen over Hirst en zijn werk, denkt Mark Raemaekers dat deze vorm van kunst gedateerd is. Dat hoopt hij tenminste. "Weet je hoe vervuilend de mijnbouw is waaruit de diamanten afkomstig zijn? Weet je dat diamantwinning in Afrika leidt tot allerlei bloedige conflicten? Weet je dat de winning en verwerking van platina energieverslindend is?"

Raemaekers wil zulke kunst niet boycotten, de huidige crisis maakt vanzelf wel een einde aan dit soort kapitaalkunst, denkt hij. Maar hij wil wel met een nieuw platform van zijn stichting Art Eko jonge kunstenaars de weg wijzen naar milieuvriendelijke alternatieven voor gangbare kunstenaarsmaterialen.

Het is voorzichtig manoeuvreren in de traditionele kunstsector, weet Raemaekers. Hij houdt zich verre van het veroordelen van collega's die nog met loodhoudende verf werken, experimenteren met aluminium, of stunten met kunststoffen. "Ik wil niemand beperken in zijn artistieke of creatieve uitingen. Maar ik wil er wel duurzame mogelijkheden tegenover stellen." Op een nieuwe website verzamelt hij milieuvriendelijke technieken, natuurlijke materialen, én voorbeelden van kunstenaars die ecologische kunst maken. Die krijgen van hem gratis een plaatsje in zijn digitale etalage.

Het zou zomaar kunnen dat kunstenaars die in aanraking komen met alternatief materiaal, juist enorm geïnspireerd raken, zegt Raemaekers. "Door gebruik te maken van milieuvriendelijk materiaal, kan een kunstenaar ook zeer vernieuwend zijn. Kijk bijvoorbeeld naar de opkomst van de zogeheten bioplastics, gemaakt van zetmeel gewonnen uit aardappels of maïs. Het wordt weliswaar onttrokken uit de voedselketen, maar is minder vervuilend dan kunststof, terwijl het veel mogelijkheden biedt. De ANWB maakt er inmiddels wegwijzer-paddestoelen van, zo sterk is het, terwijl je er alle vormen mee kunt creëren."

Een ander voorbeeld is bamboe, een snelgroeiende houtsoort. In één seizoen groeit het drie meter. Het is daardoor snel hernieuwbaar, waardoor duurzame oogsten mogelijk worden. "Je kunt er prachtige meubels mee maken, en zelfs gebruik maken van de snelle groei. Ik ken een kunstenaar die bamboescheuten in de grond zet, en een volgend seizoen als zij zijn uitgegroeid tot stevige tafelpoten, ter plekke het blad plaatst. Zo heb je een prachtige natuurlijke tuintafel."

De innovaties op verfgebied liggen moeilijker. Vincent van Gogh schilderde met kleuren die cadmium en chroom bevatten. "En nog steeds bevat olieverf zware metalen. Ze zijn niet alleen milieuonvriendelijk, maar de vluchtige stoffen zijn ook slecht voor de gezondheid, zeker in combinatie met roken. Er bestaat zelfs een patiëntenvereniging voor mensen met het organisch psychosyndroom (OPS), de zogeheten schildersziekte. Ik kan niet zeggen dat kunstenaars moeten stoppen met olieverf, maar we laten wel de voordelen en toepassingen van verf op waterbasis zien."

Fotografie is een ander terrein waarop veel milieuwinst kan worden geboekt. De techniek van de afgelopen jaren en de digitale toepassingen hebben het productieproces sterk 'verschoond'. Toch wordt er nog op papier afgedrukt, via bakken vol chemicaliën. Het kan zelfs zo zijn, zegt Raemaekers, dat kunstenaars die inhoudelijk voor het onderwerp natuur of ecologie hebben gekozen, hun onderwerp met een milieuonvriendelijke methode verbeelden.

"Natuurfoto's via het traditionele procedé op papier gedrukt, zijn daar een voorbeeld van. Zulke kunstenaars behoren niet tot de 160 jonge beroepsbeoefenaars die wij op onze site hebben verzameld. Zij maken stuk voor stuk gebruik van hergebruikt materiaal, afval, of milieuvriendelijke stoffen én, maar dat hoeft niet, hebben de ecologie als inhoudelijk thema. We hopen dat het andere kunstenaars inspireert."

Wie is Mark Raemaekers?
Na zijn afstuderen aan de Gerrit Rietveld Academie in 2002 begon Mark Raemaekers (1974) een grafisch ontwerpstudio. Het was zijn wens om vooral voor milieuorganisaties te ontwerpen. In de winter van 2007, de warmste die ooit gemeten is, fotografeerde hij 130 natuurijsbanen in Nederland zonder ijs. De natuurijsbanen lagen er troosteloos bij. In 2007 richtte Raemakers de stichting Art Eko op die milieuvriendelijke werkwijzen onder kunstenaars en ontwerpers stimuleert. De reacties van kunstenaars en ontwerpers waren erg positief en al gauw stroomden de bijdragen binnen en kon een aanvang worden gemaakt met de website www.arteko.nl.